Hrísey - Ferðaþjónusta

 Að hugsa sér að Hríseyjarskóli skuli vera orðinn hundrað ára. Þagar ég var tíu ára og í Barnaskóla Hríseyjar var ártalið 1956. Það eru fimmtíu ár síðan. Það hefði verið gaman að vita hvað krakkar sem voru í skólanum fyrir hundrað árum hefðu verið að fást við, en það er víst enginn til frásagnar um það og ég efast um að nokkrar ritaðar heimildir séu til um þá skóladaga. En nú langar mig til þess að hverfa í huganum aftur um þessi fimmtíu ár. Þetta var um margt merkilegt ár í sögu Hríseyjar. Fyrsti rafmagnssæstrengur sem er lagður er á Íslandi, tengir Hrísey við rafveitukerfi Laxár í Suður Þingeyjarsýslu. Stórbruni verður á Ystabæ. Litlu sem engu tekst að bjarga af innbúi, en heimilisfólk sakaði ekki. Íbúðarhúsið á Miðbæ er flutt um set á stórum vagni um þriggja kílómetra veg suður í þorpið. Eitt versta veður í manna minnum gengur yfir í febrúar. Í Hrísey varð stórkostlegt brim, sem gekk langt upp á eyjuna og bryggjan varð nær ónýt. Mesta síldarsöltun í Hrísey til margra ára er um sumarið. Er þarna fátt eitt upp talið af því sem gerðist í Hrísey á því herrans ári 1956. Fyrir áramótin og í byrjun ársins kyngdi niður þvílíkum snjó að menn höfðu aldrei séð annað eins. Það var því erfitt fyrir okkur krakkana í  Hrísey að komast í skólann þegar hann hófst á ný eftir jólafríið. Þá voru engin snjóruðningstæki til í Hrísey svo að við máttum paufast þetta upp og niður snjóskaflana sem voru jafnháir húsunum. Sum húsin voru jafnvel í kafi. En þessu fylgdu líka ævintýri, því hvað er skemmtilegra en að leika sér í himinháum snjósköflum. Á þessum árum voru síma og raflínur með götunum og heim að hverju húsi og því þurfti oft að grafa undan þessum línum þannig að við krakkarnir sköðuðum okkur ekki í þessum leikjum okkar í snjónum. En nú var sem sagt jólafríinu lokið og við aftur komin í skólann. Ég man að enn voru myndirnar sem Guðrún kennari hafði teiknað á töfluna fyrir Litlu jólin. Í minningunni voru þetta afskaplega fallegar myndir og jólalegar og synd að þurfa að viska þær út eins og þá var sagt. Á þessum tíma fannst mér skólinn afskaplega stór og á ganginum vorum við í leikfimi. Það var enginn maður með mönnum nema að geta stokkið yfir hestinn í þrettánda gati og stokkið yfir endilanga kistuna. En hesturinn og kistan voru einu tækin sem á ganginum voru fyrir utan dýnuna sem var ómissandi þegar tekin voru þessi risastökk. Oft var ofninn  við enda gangsins blóðlitaður, því þar lentu margir og fengu gat á hausinn. En það varð margt að gera áður en venjulegur skóladagur byrjaði. Fyrst röðuðum við okkur upp á ganginum eftir að við höfðum barið af okkur snjóinn í forstofunni, en þangað komu allir inn eins og snjóboltar því klæðnaðurinn sem við krakkarnir vorum í  á þeim tíma tók vel við snjónum. Þá voru engir heilgallar úr gervi efnum til eins og allir eiga nú til dags. Allir áttu sinn snaga og undir bekknum geymdum við stígvélin. Það var því oft mikið slabb í forstofunni af öllum þessum snjó sem við bárum þarna inn. En nú vorum við sem sagt komin í inniskóna  og  stóðum í röð á ganginum og svo var lýsisflaskan sótt, en hún var geymd í kennarastofunni, undir eða til hliðar við ofninn sem þar var. Svo var glóðvolgu lýsinu  hellt úr könnu upp í hvert og eitt okkar. Ef eitthvað var eftir í könnunni þegar gefið hafði verið á alla röðina fengu þeir meira sem viljugastir voru í lýsið. Skólastofurnar voru tvær með vegg á milli sem hægt var að draga frá þannig  að úr varð ein stofa. Þannig var það haft fyrst á morgnana og eftir hádegið því byrjað var á því að syngja nokkur lög. Það var lítið orgel í annari stofunni og á það spilaði Guðrún kennari. Svo hófst kennslan eftir að veggnum hafði verið rennt á sinn stað. Fyrir hádegi komu eldri nemendur, en þeir yngri eftir hádegi. Á þessum árum fóru allir í ljós, eins og það var kallað. Í skólanum var ein stofa sem kölluð var ljósastofan. Þar inni var stór lampi með sterkum tvenns konar ljósum og allir þurftu að vera með dökk kringlótt gleraugu til þess að skaða ekki sjónina. Á gólfinu fyrir framan lampann var svonefnt bretti, sem var trégrind með dýnu sem á gátu legið sex til sjö strákar eða stelpur í einu. Þetta þótti mjög heilnæmt á þessum árum og var lögð rík áhersla á að allir krakkar í skólum landsins stunduðu ljósaböð af kostgæfni. Konan sem vann við ljósin passaði tímann og  sá um að allt færi fram eftir settum reglum. Það mátti enginn vera lengur eða skemur en lög gerðu ráð fyrir. Frá tveim mínútum fyrst og síðan upp í tuttugu mínútur. Helmingur tímans á maganum og síðan urðu allir að snúa sér. Þetta þætti hlálegt nú til dags, en þetta töldu læknar vörn gegn berklum sem voru algengir eða höfðu verið algengir á Íslandi árum eða áratugum fyrr og margir höfðu dáið úr þessum sjúkdómi. Þar á meðal var margt ungt fólk sem heima átti í Hrísey á þeim tíma þegar þeir höfðu verið hvað skæðastir. Það var ósköp notalegt að liggja í heitum ljósunum og hlusta á malið í lampanum sem hafði  róandi áhrif á sál og líkama. Svo var líka dálítið leyndarmál í sambandi við ljósaböðin sem er ekki víst að megi segja frá, en af því að það er svo langt um liðið hlítur það að vera í lagi. Það var hægt að fara upp á sylluna sem var utan á skólanum og fikra sig áfram að glugganum  þar sem lampinn var og gægjast inn. Og þó að við værum litlir fannst okkur strákunum skólasystur okkar svo sætar svona alsberar þar sem þær láu á brettinu. En þær voru bara ekkert betri því stundum sáum vil lítil nef klesst á gluggann og svo voru þau horfin út í buskann. Á þessum tíma vorum við að læra skólaljóðin, en þar voru ljóð allra helstu skálda landsins. Sum voru rosalega löng, eins og Gunnarshólmi og Skúlaskeið. Svo var verið að kenna okkur reikning. Það fannst mér leiðinlegt fag og mikið öfundaði ég stelpurnar í bekknum, þær voru svo góðar í reikningi. Það var skemmtilegra að lesa. Þar voru allir að keppast við að lesa sem flest atkvæði á mínútu. Svo var það skriftin. Við fengum forskriftarbækur og áttum að reyna að skrifa stafi eins þeir sem í bókinni voru. Það gekk nú misjafnlega því þetta voru erfiðir stafir með allskonar skrauti. En það var aftur á móti gaman í teikningu því það voru til svo margar fallegar myndir í skólanum sem við gátum dregið upp eins og það var kallað. Það voru myndir af alls konar dýrum sem við höfðum aldrei séð. Þá voru það fuglarnir. Einstaklega litfagrir og fallegir. Svo voru það borgir og bæir utan úr hinum stóra heimi ásamt ýmsu öðru. Þegar búið var að velja mynd og ná sér í blað úr teikniblokkinni var farið á einhvern gluggann í stofunni eða frammi á gangi og myndin dregin í gegn og brátt var komið eitthvað  sem líktist frummyndinni. Mörgum fannst líka sín mynd sem dregin hafði verið upp miklu fallegri þegar hún hafði verið máluð og lagfærð aðeins til Það var líka gaman að vera þarna við gluggann því alltaf var eitthvað að sjá fyrir utan. Stundum var gamall maður að dæla olíu úr stórum járntunnum í olíutankinn við skólann, en á þessum árum var skólinn kyntur með olíu. Þetta var hann Keli, sem hét fullu nafni Áskell Þorkelsson  og hann sá um olíudreifinguna í eynni. Stundum var hríðin svo mikil úti að við gátum varla grillt í Kela þar sem hann sinnti starfi sínu oft illa klæddur í kófinu. En innan veggja skólans var okkur hlýtt. Keli sá til þess og hamaðist á dælunni í bláa samfestingnum  sínum og snjótittlingarnir flögruðu í kring um hann og tíndu upp fræ úr moðinu sem Eiður á Bergi hafði kastað út á skaflinn til þeirra út um fjárhúsdyrnar, en fjárhúsin stóðu rétt norðvestan við skólann. Hjónin Eiður og Matthildur á Bergi voru nágrannar okkar, því þau bjuggu rétt hjá skólanum. Mig langar til þess að segja frá atviki sem henti mig fáum dögum áður og tengjast Matthildi og Eiði á Bergi. Matthildur var lista saumakona og saumaði hún föt á mörg börnin í eynni og þá sérstaklega fyrir jólin. Stuttu fyrir jól var ég sendur úteftir til Matthildar sem tekið hafði að sér að sauma á mig jólafötin. Eins og áður hefur komið fram var gífurlega mikill snjór í eynni og ófærðin óvenju mikil. Og þar sem ég stóð uppi á eldhúsborðinu á Bergi og Matthildur er að mæla og þræða saman fötin heyrist mikill hávaði sem færist nær og allt í einu opnast dyrnar og stóra nautið hans Eiðs kemur æðandi inn í eldhúsið froðufellandi og öskrandi. Að vísu hélt Eiður traustum höndum um bandið sem fest var í stórann hring sem var í misnesi þess og annar maður sem ég man ekki hver var hélt í  band sem var fest í annann afturfótinn. Manni getur nú orðið bilt við af minna tilefni en þessu, en Matthildur haggaðist hvergi og sagði rólega : “Varstu hræddur greyið mitt .En þeir verða nú að fara hérna í gegn því hurðin á fjósinu er algerlega á kafi og svona verður þetta nú að vera”. Og nú aftur upp í skólann. Það voru oft bíó sýningar í skólanum. Sæmundur skólastjóri var duglegur að panta myndir að sunnan. Oft voru þetta Rússneskar myndir sem komu frá Menningarsamtökum Íslands og ráðstjórnarríkjanna. Oft voru þetta myndir um löngu dauð stórmenni þessa mikla ríkis sem var einhverstaðar langt í austri. Tónlistin við þessar myndir var oftast mjög draugaleg. Þarna sátum við flötum beinum á ganginum og Sæmundur á stól við vélina og stjórnaði tökkum og tólum. Oft slitnaði filman á þessum myndum, enda mjög líklega búin að fara í flest alla skóla landsins. Kveikja, var  kallað og einhver stökk til og kveikti ljósin. En Sæmundur var fljótur að skeyta saman filmunni. Slökkva og enn var hlaupið til og slökkt og þannig gekk þetta til alla myndina út í gegn. Já það voru margar rússneskar myndir sem við sáum þennan veturinn. Þar á meðal var frammalds mynd um Gorký. Sú mynd entist langt fram eftir vetri. Það varð uppi fótur og fit í skólanum ef fréttist að í einhverri sendingunni hefði leynst teiknimynd. Það var bara allt of sjaldan sem það gerðist og upp úr kassanum komu í staðinn myndirnar: Lygn streymir Don eða Trönurnar fljúga, eða hvað sem þær nú hétu allar þessar myndir. Það var alltaf eitthvað um að vera hjá okkur í  Barnaskóla Hríseyjar fyrir fimmtíu árum síðan. Það má ekki gleyma barnastúkunni, en hún var með reglulega fundi í skólanum. Mér finnst í minningunni að hver fundur hafi byrjað á þennan hátt. Guðrún kennari stendur uppi við kennaraborðið og horfir vökulum augum yfir hópinn sem mættur er á þennan stúkufund og segir síðan rólegri röddu. Fundur er settur í barnastúkunni Árdísi númer hundrað og eitt. En nú finnst henni að eitthvað sé að gerast í stofunni og talar næstu orð svo hratt að varla skilst. Félagar og embættismenn gangi til sæta sinna og skríðist einkennum. Bragi Þór sittu kjur, eða Bragi Þór viltu koma ofan úr glugganum, eða Bragi Þór viltu koma þér ofan af orgelinu. Bragi Þór hafði mikla þörf fyrir að hreyfa sig úr stað. Hann var mikill fjörkálfur og gleðigjafi. En þessi efnispiltur lést alltof ungur að árum. Blessuð sé minning hans. Það er einn dagur sem ég hef ekki gleymt  þegar ég hugsa til baka og gleðst ávalt þegar  ég minnist hans. Vorið fyrir fimmtíu árum síðan var afskaplega fallegt og hlýtt eftir þennan snjóþunga vetur. Við krakkarnir vorum farin að hlakka til þess að skólanum lyki og við kæmumst út í vorið og sólina. Þá var það einn daginn að ákveðið var að allir krakkarnir færu í könnunarferð upp á eyjuna. Þetta hafði aldrei verið gert áður og tilhlökkun var mikil hjá öllum. Snjórinn var nýlega farinn og lyngið angaði. Farfuglarnir voru komnir og loftið ómaði af söng. Það var logn og fjöllin spegluðu sig í sundinu. Við hlupum um í sólinni og ærsluðumst. Allir voru svo glaðir og ánægðir. Þetta var eyjan okkar, besti staður á jörðinni. Hér var gott að eiga heima og allir voru vinir. En það var ekki farin önnur slík ferð upp á eyjuna meðan ég var í barna og síðar unglingaskólanum í Hrísey og ég sakna þess .Enginn hefur gengið oftar en ég um þessa eyju æsku minnar og fullorðinsára. Þegar ég við rannsóknir mínar á fuglalífi Hríseyjar, kem á þennan stað sem er upp af þorpinu, nem ég staðar og hlusta og stundum finnst mér ég heyra glaðlegar barnsraddir í fjarska. Það er logn eins og þá og lyngið angar og fjöllin baða sig spegilsléttu sundinu Farfuglarnir eru komnir enn einu sinni til eyjarinnar eftir dvöl á fjarlægum slóðum. Ef til vill eru þetta bara raddir krakkanna sem nú leika sér niðri í þorpinu. Því verður aldrei hægt að svara. Þessi fáu minningarbrot úr Barnaskóla Hríseyjar fyrir fimmtíu árum tileinka ég þremur bekkjarsystkinum mínum sem eru látin. En það eru þau Fanney, Júlíus og Stefán. Blessuð sé minning þeirra. Ég óska öllum í Hrísey  til hamingju með eitt hundrað ára  afmæli skólans og megi hann vaxa og dafna á komandi árum og áratugum. 

                                                          Með góðri kveðju 

                          Þorsteinn Grétar Þorsteinsson. ( Steini á Hámundarstöðum)