Hrisey - Forsiða

Einhver fugl hafði setið á skiltinu við gönguleiðina og dritað á neðstu línurnar á textanum. Ég hafði gengið austur frá Hafnarvíkurhólnum snemma þennan morgun eins og svo oft áður. Enn var langt í það að hafgolan léti á sér bera og Sólarfjall stóð á höfði í sundinu á milli lands og eyjar. Aðeins heyrist til fuglanna í nágrenninu annars þögn. Það er samt alltaf eitthvað að sjá hversu oft sem ég fer litla gönguhringinn, sem er hringurinn umhverfis þorpið. Sólin er komin upp fyrir austurfjöllin, en Látraströndin er enn í skugganum. Ég hafði gengið fram á rjúpnahreiður ofan við Stekkjarnef fyrir nokkrum dögum og nú var kominn tími til þess að merkja kvennfuglinn á hreiðrinu sem var undir lerkitré, rétt við veginn. Ég hafði með mér netið góða sem var notað í þessum tilgangi. Fuglinn var styggðarlegur og fylgdist vel með en flaug ekki upp fyrr en ég hafði lagt netið bæði yfir tréð og hreiðrið. Þetta tók ekki langa stund og álmerkið sem hún fékk fór vel á fætinum og þrengdi hvergi að. Rjúpan virtist taka þessu vel og hreyfði sig lítið en hjartað sló ótt og títt. Hún flaug niður undir tún þegar ég sleppti henni. En karrinn kom upp úr mýrinni fyrir vestan og fylgdi henni eftir og ropaði þegar hann settist. Þá var að týna upp þær fáu fjaðrir sem dottið höfðu af fuglinum við merkinguna og telja eggin sem reyndust vera ellefu talsins. Ekki þýðir að vera of lengi við hreiðrið, jafnvel þó að veðrið geti ekki verið betra.Rjúpan þarf að komast aftur á eggin sín. Dráttarvél er gangsett við austasta húsið á eynni. Stekkjarnefshjónin komin á fætur svona snemma, enda ekkert vit í því að sofa frameftir á svona fallegum morgni. Það er þýður gangur í traktornum hans Jóns, þar sem hann kemur neðan frá húsinu og upp á veginn. Í kassanum sem smíðaður hefur verið aftast á farartækið situr Auður kona hans. Þau halda síðan áfram út götuna og vélarhljóðið heyrist lengi í logninu, en hljóðnar að lokum og aðeins söngur fuglanna rífur þögnina. Spóarnir eru margir á þessum slóðum enda mjög áberandi fuglar í náttúru eyjarinnar þar sem þeir bæði langvella og hringvella og eru sjaldan þögulir. Hér er kjörlendi þeirra, þurrir móarnir og svo mýrlendið bæði austan við og vestan. Tveir auðnutittlingar eru að sérkennilegri yðju rétt við gönguleiðina, Þeir ganga upp eftir stönglum  túnfíflanna þar sem biðukollurnar trjóna efst. Þeir sópa fræjunum af með nefinu og þau svífa til jarðar. Þegar öll fræin eru farin, fljúga þeir af stönglunum og tína upp það sem þeir sópuðu niður. Eftir því hversu trén stækka í eynni fjölgar þessum eindregna staðfugli með hljómþýða söngin, sem kann  yfirleitt best við sig í lávöxnum greni og birkiskógum. Inn af eyjarhorninu er einhver á handfæri. Í kring um bátinn er ger af fugli sem eru  tilbúnir þegar farið verður að slægja. Mjög líklega er þetta fýll í miklum meirihluta. Nær tvö þúsund fýlshreiður eru í björgum eyjarinnar og sjávarbökkum. Stundum hefur hann orpið uppi á bökkunum og þá er eins gott að koma ekki nærri hreiðrinu til þess að eiga það ekki á hættu að verða fyrir lýsisspýjunni sem hann er viss með senda í átt til þess sem kemur of nærri. Af Löngumýrarhömrunum sér yfir gömlu mógrafirnar þar sem tekinn var svörður, hann þurrkaður og fluttur heim sem fyrirtaks eldiviður. Þetta var löngu fyrir tíma olíukyndingar og síðar hitaveitu. En á þeim tíma var þetta trygging fyrir sæmilegri vellíðan fólksins í eldiviðarlitlu landi.

Þá er ég hér á þeim stað sem í upphafi var nefndur til sögunnar. Þar sem fugl hafði dritað á skiltið við göngustíginn. Hérna er önnur mesta orkulind landsins í þessari dæld milli Löngumýrarhamranna.  Það er hér sem fólk sest niður og hugsar sinn gang.

Hlustar á kyrrð náttúrunnar í bland við söng fuglanna og finnur til friðar í sál og líkama.  Það er magnað fjall Kaldbakur sem hér gnæfir austan fjarðar og sendir þessa geisla elsku og friðar í vesturátt yfir Hrísey og nánasta umhverfi. Þegar þeir sem hér hafa dvalið um stund og halda síðan til síns heima hvar sem það er í veröldinni munu bárurnar vagga þeim yfir sundið frá eyjunni fögru við ysta haf.

Skemmtiferðaskip kemur inn fjörðinn. Ótrúleg ferð á þessu risa fleyi. Það freiðir um stefnið þar sem það öslar inn austurálinn, hvítt og tilkomumikið að sjá. Ég er nærri viss um að það eru margar myndavélar á lofti um borð þessa stundina.

Kjói rennir sér hljóðlaust rétt yfir mýrina austan hamranna. Þarna hafa kjóar orpið á sama stað í mörg ár, en hreiðrið er við litla tjörn efst á mýrinni. Annar fuglinn er af ljósu deilitegundinni, þar sem efri hluti fuglsins er dökkbrúnn en að neðan er kviðurinn ,hálsinn og kverkin hvít. Hinn kjóinn sem nú liggur á eggjunum er aldökkur. Allan þann tíma sem varp kjóanna  stendur yfir eru þeir áreittir af þeim fuglum sem verpa á nálægum slóðum. En þetta er gagnkvæmt því þeir ræna líka æti af fuglum, sem oft hafa sótt það um langan veg handa ungum sínum. Oftast verður krían fyrir þessum árásum kjóanna. Þarna verða oft miklir loftfimleikar því þessir fuglar eru með eindæmum hraðfleygir og rennilegir, en oft verða þernurnar úr paradís að láta í minni pokann fyrir kjóunum. En sem betur fer er stutt í ljósátuna sem er allt í kringum eyjuna að þessu sinni. Það hefur líka gerst að fæðuskortur hefur staðið ungunum fyrir þrifum svo þeir drepast úr hungri. Þegar það gerist bjargar fullorðni fuglinn sér með því að tína maðk á túnunum, en ekki færa þeir ungunum slíka fæðu. Hún verður að koma úr sjónum. Og ef hún fæst ekki er vá fyrir dyrum hvað ungana varðar. Við borðið sem stendur á háeynni eru nokkrir erlendir ferðamenn. Þeir eru allir með sjónauka á lofti sem þeir beina út á austurálinn .Ef til vill hafa þeir komið auga á hvalinn sem undanfarna daga hefur séðst þar af og til. Þetta er einmitt veðrið til þess að sjá hann sem best. Rauðmagalogn hefði leikarinn góðkunni Árni Tryggvason sagt að nú væri á Eyjafirðinum. Ég mundi svarið sem hann gaf mér þegar ég spurði hvers vegna hann kallaði þetta rauðmagalogn. Það er nú bara af því að í svona veðri var best að stinga rauðmagann, og það gerðum við strákarnir oft með góðum árangri. Augun í Árna höfðu ljómað eins og um stórlúðu hefði verið að ræða eða drekkhlaðinn bát af rígaþorski utan af Skersál, nýsloppinn til hafnar undan suðvestan helvítis púðranda. Og enn standa erlendu ferðamennirnir og benda austur í álinn þegar ég geng fram hjá. Ef til vill er þetta hápunktur ferðarinnar hjá þeim, hver veit. En niðri í dældinni fyrir austan stendur lystaverkið Yggdrasill eftir David Hebb. Menn rekur í rogastans þegar þeir koma upp í þennan fallega hvamm og sjá þetta mikla undur sem blasir við. Myndlíkingarnar eru margar og flóknar þar sem formin, efnið og flæðið í verkinu vinna saman. Hin norræna goðafræði hefur gefið mörgum innblástur til hávísindalegrar listsköpunar, svo ekki sé dýpra í árina tekið. Við Háaborð sem er nýtt örnefni í eynni held ég í vestur, en þeir sem fara lengri gönguleiðina fara í norður. Ef til vill fer ég um þær slóðir á morgun og fer þá niður að gamla eiðibýlinu á Hvatastöðum. Reyka eftir gömlu túngörðunum sem þar eru og horfi ofan í hyldjúpan Borgarbríkurbásinn af háa bergganginum sem skagar langt út í sjóinn og sé fyrir mér hvar brim vetrarins kemur langt utan af hafi og þrengir sér inn básinn þar sem aldan skellur á klettunum svo löðrið þeytist tugi metra upp í loftið og þarinn rýkur inn yfir eyjuna. Vestan háeyjar fer að heyrast í stormmáfunum sem eru þar í vesturhlíðum. Varp þessa máfs sem er nýlegur landnemi hefur stækkað á undanförnum árum í eynni, en aðalvarpstöðvarnar eru einkum í Eyjafirði og síðan í Skagafirði. Aftur er maður kominn í kríuvarp, ekki mikið en þær láta svo sannarlega í sér heyra .Aðalvarpið er norðar á eynni og þar ver hún líka varp annara fuglategunda og ræðst að óvinum sínum af mikilli heift, en hér er hún frekar róleg og flögrar um svæðið að því er virðist mest til málamynda. Héðan sést líka vel ytri hluti þorpsins og höfnin, þar sem ferjan er einmitt að fara í sína venjulegu áætlun upp á Sandinn eins og sagt er af eyjarskeggjum. Áttirnar í eynni eru ekki flóknar, en þær eru uppeftir, niðureftir, austureftir og úteftir. Ég er á leiðinni niðureftir, fram hjá Beinalá, þar sem ástin blómstraði svo um var talað þegar síldin óð í yfirborði sjávar fyrir öllu Norðurlandi og íbúatala eyjarinnar margfaldaðist á sumrin. Það var á þeim tíma sem einhver sagði svo hnittilega: Ég er ekki gift en ég hef verið í Hrísey.” Neðar eru gamlir fiskihjallar sem hættir eru að sinna sínu upprunalegu hlutverki og hallast út á hlið, líkt og slygaðir eftir öll sín erfiðu ár fyrir langa löngu. Við vélageymslu hreppsins er Pési Birgis að festa forsetavagninn aftan í dráttarvél og gera klárt fyrir daginn og það ferðafólk sem vill fara forsetahringinn um þorpið, líkt og Ólafur Ragnar gerði er hann heimsótti Hríseyinga fyrir nokkrum árum, og er sú heimsókn til eyjarinnar þeim enn í fersku minni. Brátt eru göngustígar og malarvegir að baki og hellulagðar göturnar taka við í gegn um þorpið. Það er kallað til mín úr garði við Norðurgötuna, “ ég ætla að sýna þér svolítið.” Þetta er Heimir Sigurgeirs sem kallar. Hann hafði verið að vinna í hinum gróskumikla garði sem er við hús hans. Mig langar til þess að sýna þér mynd sem ég tók út um stofugluggann í vetur. Ég sat inni í stofu og varð þá allt í einu litið upp og sé þá uglu sem situr á snjóskaflinum sem náði vel upp á miðja gluggarúðuna og horfði á mig inn um gluggann. Mér dauðbrá, en sótti myndavél og náði að mynda hana þar sem hún sat í snjónum .Hann rétti mér myndina. Þetta var frábær mynd og mjög vel tekin. Það var auðséð á uglunnar skúmla blikki  að hún hefur fylgst mjög vel með öllu sem gerðist í stofunni .Ég efast ekki um að þegar hún hefur haft sig á braut hefur hún flogið hljóðlausum vængjatökum í átt til sjávar, yfir höfnina og út í kvöldrökkrið. Heimir setur myndina góðu í umslag. Við kveðjumst og ég held enn af stað austur götuna þar sem listilega málaðir steinar eru í görðum. Fuglar og furðudýr.  Hér er mikil sköpunargleði og margt sem gleður augað.

Bjössi Ögmunds tínir rúsínur upp úr vasa sínum á götunni framan við verslunina í eynni. Það eru færri þrestir nú en oft áður segir hann og réttir út höndina og viti menn, ofan út tré kemur pattaralegur skógarþröstur og sest fremst á fingurgómana og horfir í lófann þar sem rúsínurnar eru. Þrjár hverfa furðu fljótt og þrösturinn flýgur aftur upp í tréð. Það eru allir búnir að gleyma hver það var sem byrjaði á því að hæna að sér þrestina í eynni með rúsínugjöfum.Var það Ottó, Tommi eða Geiri Júlla sem fyrstir sáust ganga hér um göturnar með þessa dýrindis ávexti upp á vasann.? En eitt er víst, hvergi eru gæfari þrestir en í Hrísey. Og hvergi er selt meira af rúsinum miðað við mannfjölda en hér segir Ingimar verslunareigandi, sem kemur út á stéttina til þess að fá sér frískt loft. Það hafa spurt mig heildsalar hvað við gerum við allar þessar rúsinur sem ég er endalaust að panta. Þeir halda eflaust að hér sé eldaður rúsinugrautur í hvert mál. Enn er þrösturinn kominn og sveimar í kring um sinn mann sem óðar fer með hendina í vasann. Það er ótrúlegt hvernig hægt er að hæna þessa fugla að sér, en þrösturinn er nú líka merkilegur fugl á marga vísu. Eftir að hafa verið í þorpinu allt sumarið og átt sína setstaði og svæði í sambandi við hreiðurgerð, eru þeir orðnir mjög heimaríkir svo ekki sé meira sagt. Þegar svo rjúpan kemur ofan í þorpið eftir sumardvöl í lyngmóum eyjarinnar og sest að í görðum og á húsaþökum sem þrestirnir hafa haft fyrir sig allt sumarið fer gamanið að kárna fyrir rjúpuna, þennan friðsemdar fugl. Þrestirnir umturnast og verða vígalegir. Þá má sjá alla daga mikinn eltingaleik í þorpinu. Þrestir að elta rjúpur og ekki nóg með það heldur gogga þeir í stjélin á rjúpunum og láta þær draga sig fram og aftur um þorpið vængjum þöndum. Þetta er oft hláleg sjón og mörgum aðkomumanninum fallast hendur þegar þeir berja þetta augum. Þegar líður á haustið fer þröstum að fækka. Haustlægðirnar koma og fara og völt fer að verða veraldarblíðan á norðurhjara. Þá  fara  langflestir þrastanna að huga að ferðinni miklu til vetrarstöðvanna. Barátta þrastarins og rjúpunnar um þök og garða þorpsins líkur jafn snöggt og hún byrjaði. En í dag er langt til haustsins og rjúpurnar sem komnar eru með unga rölta um móana uppi á eynni meðan þrestirnir eru enn í óða önn að verpa og koma upp ungum. Annað slagið gefa þeir sér þó tíma til þess að fara í heimsóknir til þeirra vina sinna sem af alúð og umhyggju fóðra þá á rúsínum hvenær sem þeir birtast. Léttur andvari kemur ofan af eynni og breytir logninu á Hafnarvíkinni í gráð. Fyrstu merki þess að hafgolan sé á leiðinni inn fjðrðinn. Enn speglast þó Kötlu og Sólarfjall í lognværum firðinum, en uppi á Hafnarvíkurhólnum bærast undurblítt greinar lerkitrjánna.

Ofar flögra kríurnar með gargi og látum. Svo koma þær niður í sumarbústaðahverfið til þess að athuga sinn gang. Langa stund eru þær hreyfingarlausar í loftinu rétt fyrir ofan mig þar sem ég stend á sólpallinum. Merkilegt að þessi lauflétti fugl skuli vera einn mesti ferðalangur dýraríkisins. Svo eru þær allt í einu  horfnar upp í lyngmóana. Ég horfi á fjöllinn austan og vestan fjarðar böðuð af sól og sumri og dásama þessa fegurð og kyrrð sem hér ríkir. Og enn kemur hópur ferðamanna austur götuna. Þeir nema staðar neðan við gamla húsið á Hámundarstöðum og horfa í allar áttir. Nokkru síðar er allur hópurinn horfinn bak við næsta leiti. Vonandi eiga þeir eftir að eiga góðann dag hér í Hrísey, perlu Eyjafjarðar.

Morgunganga um merkta slóð.

Þorsteinn G Þorsteinsson.  Hrísey  2002.